Koncert towarzyszący: Versailles w Maszewie. Muzyka królów i mistrzów

Muzyka francuskiego baroku była jednym z najważniejszych elementów artystycznego wizerunku monarchii Ludwika XIV. Wersal, po przeniesieniu w 1682 roku siedziby monarchy, stał się miejscem, w którym muzyka wyznaczała ideał elegancji i wyrafinowania, a zarazem budowała obraz potęgi Francji. To właśnie tam ukształtował się styl francuski (goût français) – w rytmie odwołujący się do tańców dworskich, w estetyce – do charakterystycznej ornamentyki i wyjątkowej barwy instrumentów. Młyn nad wodą w Maszewie na jeden wieczór stanie się małym Wersalem – sceną muzycznej podróży do czasów Króla-Słońce.

Jest paradoksem, że jedną z najważniejszych postaci francuskiego świata muzycznego był Włoch – skrzypek, kompozytor i organizator życia muzycznego dworu Ludwika XIV. Jean-Baptiste Lully, bo o nim mowa, nadał francuskiej muzyce scenicznej i instrumentalnej rozpoznawalny charakter, łącząc tradycję air de cour, baletu i tańca z mistrzowskim wyczuciem formy oraz brzmienia zespołu smyczkowego. Jego Trios de la chambre du Roi prowadzą słuchacza do samego serca królewskiego dworu – przestrzeni, w której muzyka była nie tylko sztuką, lecz także elementem codziennego ceremoniału.

W tym samym kręgu działał Robert de Visée – lutnista, gitarzysta i kompozytor. Był muzykiem Chambre du Roi, jak też solistą koncertującym w prywatnych apartamentach Ludwika XIV. Jego kompozycje oparte na kunsztownej ornamentacji, improwizacyjnej swobodzie i subtelnej narracji dźwiękowej reprezentują najbardziej intymną odmianę muzyki francuskiego baroku. W Maszewie zabrzmią w wersji rozpisanej na głos z towarzyszeniem basso continuo przez samego kompozytora pod koniec życia. Wcześniej de Visée posługiwał się wyłącznie zapisem tabulaturowym.

Szczególne miejsce w programie zajmie instrument, który we Francji osiągnął wyjątkowy status artystyczny – viola da gamba. Marin Marais, uczeń legendarnego Monsieur de Sainte-Colombe’a i Lully’ego, stał się najwybitniejszym twórcą francuskiej szkoły gambowej. Pièces de viole są ukoronowaniem francuskiego stylu: łączą elegancję tańca, bogactwo ornamentacji i niezwykłą zdolność oddawania muzycznych afektów. Rozwijając tradycję suitową, Marais wykroczył poza obowiązujące schematy. Jego indywidualizm stał się podwaliną nowego języka muzycznego początku XVIII wieku.

Schyłek panowania Ludwika XIV przyniósł stopniowe przemiany w kulturze muzycznej Francji. Po śmierci Lully’ego w 1687 roku coraz silniej zaczęły zaznaczać się wpływy włoskie, przede wszystkim związane z twórczością Arcangela Corellego i rozwijającą się formą sonaty. Francuscy kompozytorzy nie odrzucili jednak własnej tradycji – przeciwnie, zaczęli poszukiwać połączenia dwóch estetyk, określanego później jako les goûts réunis („połączone gusta”).

Jedną z najważniejszych postaci tego przełomu była Élisabeth Jacquet de La Guerre – kompozytorka, którą już za życia podziwiał sam Ludwik XIV. Jako autorka sonat skrzypcowych wprowadziła na francuski grunt nowy gatunek, łączący charakterystyczną dla rodzimej tradycji elegancję i włoską ekspresję. Sonate I pour violon, viole obligée et basse continue, utrzymana w stylu francuskim, jest przykładem niezwykłego dialogu między francuską subtelnością a włoską energią i dramatyzmem.

Program zamyka muzyka Jean-Féry’ego Rebela – kompozytora wywodzącego się z kręgu Lully’ego. To on tworzył pierwsze pokolenie francuskich twórców świadomie konfrontujących francuski styl z włoską formą. Jego pierwsza sonata skrzypcowa pokazuje charakterystyczną dla epoki syntezę: francuski wdzięk, taneczność, dbałość o retorykę i nowy język instrumentalnej wirtuozerii.

„Versailles w Maszewie” to muzyczna opowieść o epoce, w której dworskie ceremonie, salonowe koncerty kameralne i artystyczne poszukiwania tworzyły jeden z najbardziej fascynujących rozdziałów w historii muzyki. To podróż od świata Ludwika XIV i jego królewskiego ideału dźwięku ku narodzinom nowoczesnej europejskiej muzyki kameralnej.