wykonawcy

Niniejszy projekt poświęcony jest pamięci rabina dr. Leo Baecka w siedemdziesiątą rocznicę jego śmierci. Leo Baeck (1873–1956) był wybitnym uczonym, przywódcą religijnym i autorytetem moralnym, powszechnie uznawanym za jednego z najważniejszych żydowskich myślicieli religijnych XX wieku.

​

Urodzony w Lesznie (ówczesnej Lissie) w Wielkopolsce w rodzinie o wielopokoleniowej tradycji rabinackiej, kształcił się we Wrocławiu i w Berlinie. W 1897 roku objął swoją pierwszą funkcję rabinacką w Opolu, gdzie powstała jego pierwsza znacząca monografia Istota judaizmu. Dzieło to ugruntowało jego pozycję jako jednego z czołowych przedstawicieli judaizmu postępowego – nie tylko w Niemczech, lecz także w szerszym, europejskim kontekście. W 1926 roku współtworzył Światowy Związek Judaizmu Postępowego, do którego w okresie międzywojennym należeli również delegaci z Polski. W 1938 roku został wybrany jego prezydentem.

​

Choć centrum jego działalności znajdowało się w Berlinie, Baeck przez całe życie utrzymywał bliskie relacje ze Śląskiem. Czterech jego braci oraz jedna z sióstr mieszkali w Gliwicach, Legnicy, we Wrocławiu i w Zielonej Górze, natomiast rodzina jego żony Natalie – wnuczki reformowanego rabina Adolfa Wienera – związana była z Opolem.

​

Muzyka synagogalna prezentowana w ramach niniejszego projektu stanowi świadectwo dynamicznego rozwoju judaizmu postępowego w tych miastach i regionach na przełomie XIX i XX wieku.

​

Spośród licznych przyjaciół i współpracowników Baecka, pochodzących ze Śląska lub z nim związanych, warto wspomnieć jednego: kantora Magnusa Davidsohna (1877–1958). Urodzony w Bytomiu, studiował wraz z Baeckiem w liberalnej Hochschule für die Wissenschaft des Judentums w Berlinie, a swoją pierwszą posadę kantorską objął w Gliwicach. Gdy w 1912 roku Baeck objął ambonę w Berlinie, Davidsohn został głównym kantorem synagogi przy Fasanenstraße. Ich współpraca trwała nieprzerwanie przez dwadzieścia siedem lat i została wznowiona po wojnie – spotkali się ponownie w Londynie po wyzwoleniu Baecka z obozu koncentracyjnego Theresienstadt w 1945 roku.

​

Leo Baeck, którego żona była utalentowaną pianistką, szczególnie cenił pieśni Franza Schuberta. Jego uczeń Conrad Rosenstein wspominał liczne rozmowy o muzyce klasycznej, podkreślając wyrafinowany gust swojego mistrza. Jako rabin Baeck opowiadał się za obecnością organów piszczałkowych oraz chóru mieszanego w liturgii synagogalnej. W swoim późnym dziele Ten lud – Izrael. Znaczenie żydowskiego istnienia (1955) pisał: „Zgromadzenie niewątpliwie wyczuwało analogię do chóru niebiańskiego – harmonię sfer w swoim sanctus, w swojej keduszy, w której pieśń nabożeństwa osiągała punkt kulminacyjny” (s. 111). Już w 1938 roku zauważał natomiast: „Jest coś decydującego w brzmieniu, które potrafi przenikać dusze z oddali. Muzyka wiecznego objawienia rozbrzmiewa dziś w naszych sercach, łącząc bezkresne przestrzenie i jednocząc tych, którzy są daleko” (Der Morgen, 1938).

​

Projekt ten ukazuje muzykę synagogalną jako niematerialne dziedzictwo kulturowe Żydów śląskich, nierozerwalnie związane z tradycją judaizmu postępowego. Podkreśla ono również liczne powiązania z gminami żydowskimi na ziemiach dawnej, podzielonej Polski, gdzie judaizm postępowy zakorzenił się już na początku XIX wieku. W 1936 roku w Warszawie powstał Centralny Związek Synagog Postępowych – dwadzieścia lat przed śmiercią Baecka. Zagłada przerwała ten rozwój w sposób brutalny i definitywny.

​

Dziś, wraz z ponownym funkcjonowaniem synagogi postępowej Ec Chaim w ramach warszawskiej gminy żydowskiej oraz działalnością innych wspólnot zrzeszonych w Światowym Związku Judaizmu Postępowego, możliwy staje się powrót do tego dziedzictwa. Jego bogactwo wciąż jednak wymaga pełniejszego odkrycia. Niniejsze nagranie stanowi ważny i trwały wkład w ten proces przywracania pamięci.

​

rabin prof. dr Walter Homolka

Leo Baeck Foundation